SR EN

BLOG

Stara igra, nova pravila – oblast visokog obrazovanja u regiji

Objavljeno: 04. 09. 2017. Autor: Maja Arslanagić-Kalajdžić

Veliki je izazov pisati o visokom obrazovanju u Bosni i Hercegovini (BiH) i regiji. S jedne strane, tema je sveobuhvatna i veoma kompleksna. S druge strane, kao docent na Ekonomskom fakultetu Univerziteta u Sarajevu (EFSA) sam dio visoko-obrazovnog sistema i to me zasigurno čini pristrasnom i malo manje objektivnom u odnosu na eksternog posmatrača. Međutim, zadnju godinu sam provela na usavršavanju na Univerzitetu u Beču, te sam imala priliku posmatrati stanje izvana i uporediti ga austrijskim standardima. 

Također, budući da sam doktorske studije završila na Ekonomskom fakultetu Univerziteta u Ljubljani, te da kroz istraživačke i praktične projekte mnogo sarađujem sa kolegama iz svih zemalja naše regije, od mnoštva tema koje su aktuelne, izdvojila bih četiri karakteristične za cijelu regiju: (1) reforma sistema visokog obrazovanja i osnivanje privatnih univerziteta i fakulteta, (2) problemi u finansiranju javnih univerziteta, (3) nedostatak motivacije i (4) individue koje postižu rezultate i prave razliku. 

U svim zemljama regije su se, putem reforme visokog obrazovanja pojavile privatne visoko-obrazovne institucije. Ovo znači da su se javne visoko-obrazovne institucije gotovo preko noći našle u tržišnim uslovima. To se pogotovo odnosi na institucije društvenih usmjerenja (ekonomski i poslovni fakulteti), dok su prirodna i inženjerska usmjerenja još uvijek poprilično zaštićena. Na primjer, kada sam u septembru 2003. godine upisivala prvu godinu dodiplomskog studija na EFSA, to je bio jedini ekonomski fakultet u mojoj okolini. Već naredne školske godine otvorena je privatna visoko-obrazovna institucija koja je sada univerzitet sa nekoliko fakulteta i disciplina. Danas, samo na području Kantona Sarajevo, postoje četiri privatna univerziteta. 

Prema podacima sa web stranice Centra za informiranje i priznavanje dokumenata iz oblasti visokog obrazovanja, BiH ima osam javnih univerziteta i dvije javne visoke škole, te skoro 40 privatnih visoko-obrazovnih institucija. Bilo bi motivirajuće da ovakva situacija implicira i veoma visok udio građana koji posjeduju diplomu u društvu, međutim, prema rezultatima popisa u 2013, na području BiH živi oko 13% visoko-obrazovanih građana.

Želim da naglasim da privatne institucije ne moraju značiti nešto negativno, naime, neki od vodećih poslovnih fakulteta u svijetu su privatni (npr. WU Vienna, BI Norway). Na žalost, nemaju sve novo-osnovane privatne institucije adekvatne standarde kvaliteta i etike, a diploma koju izdaju je kroz sistem legitimizirana i izjednačena sa onima koji imaju visoke standarde. To znači da bi tržište rada trebalo da bude korektivni faktor i da bi trebalo prepoznati kvalitet koji stoji iza diplome, a pitanje je da li se u praksi to zaista dešava. Zbog navedenog, ipak je oblast visokog obrazovanja nešto što se treba pažljivo regulisati i osmisliti na državnom nivou. 

Bitno je naglasiti da institucije počivaju na ljudima i da je potrebno jačati institucionalne kapacitete u smislu unapređenja kvaliteta. Mislim da situacija u regiji nije toliko kompleksna, budući da se u svim ostalim državama obrazovanje nalazi na državnom nivou (dakle, postoji Ministarstvo obrazovanja/prosvjete na nivou države), dok je u BiH obrazovanje na entitetskom, odnosno na kantonalnom nivou u većem bh. entitetu. Ovo praktično znači da je u nekim slučajevima univerzitet izjednačen sa javnim servisom u kantonu (npr. sa gradskim prevozom, komunalnim preduzećem) ili je čak i u lošijoj poziciji u odnosu na javni servis.

Javni univerziteti se već duži period nalaze u konstantnoj prijetnji smanjenja finansiranja od strane osnivača. S druge strane, osnivači su uvijek ti koji postavljaju pravila i nerijetko ograničavaju tržišni nastup javne institucije (na primjer, postavljanje upisnih kvota i cijena). Nekad sam studentima objašnjavala pojam interesnih grupa kroz primjer fakulteta (studenti, zaposleni, osnivač, javnost itd.). U principu, interesne grupe karakteriše nivo uticaja/moći koju imaju nad organizacijom i naravno nivo interesa. Na žalost, često su osnivači interesna grupa koja ima veliki uticaj i moć, dok stvarni interes i razumijevanje onoga što se dešava u instituciji često ne postoji.

Privatne visoko-obrazovne institucije uglavnom nemaju podršku države, ali zato imaju veliku slobodu u nastupu na tržištu i u borbi za osiguranje pozitivnog finansijskog stanja. U nekim zemljama, privatni univerziteti i fakulteti su se na bazi verifikovanog kvaliteta čak i izborile za dio „kolača“ u smislu državnog finansiranja. Svakako, javni univerziteti se zbog navedene situacije trebaju usmjeriti i na eksterno finansiranje (kroz državne, regionalne i/ili EU projekte), ali će trebati još dosta vremena da se kapaciteti institucija regije izgrade kako bi mogli privući dovoljno sredstava iz projekata i da se približe, recimo, Univerzitetu u Beču koji je samo u 2016. godini iz različitih projekata povukao skoro 80 miliona EUR. 

Trenutno „goruća“ tema na Univerzitetu u Sarajevu je i novi Zakon o visokom obrazovanju Kantona Sarajevo koji je usvojen i stupa na snagu u narednim danima. Aktuelna je najviše upravo zbog finansiranja Univerziteta u Sarajevu i preraspodjele moći. Naime, sada je planirano da se poslovanje univerziteta vrši preko jedinstvenog računa trezora Kantona Sarajevo, te da se izvrši funkcionalna integracija (integracija ekonomsko-finansijskih, administrativno-pravnih, studijsko-analitičkih, stručno-operativnih, informaciono-dokumentacionih poslova). Kako će se postići to da se najstariji univerzitet u Bosni i Hercegovini, sa svojih više od 30 fakulteta, akademija i instituta finansijski i funkcionalno integriše ostaje da se vidi. 

Lično smatram da je integracija univerziteta potrebna zbog usklađivanja sa evropskim standardima, međutim, u slučaju Univerziteta u Sarajevu osnivač je model integracije trebao potražiti u sličnim primjerima u regiji (npr. pogledati kako je izvršena integracija na Univerzitetu u Ljubljani ili na Univerzitetu u Beču), a nikako ga pojednostaviti i porediti sa javnim univerzitetima u BiH koji su integrisani. Naime, svi javni univerziteti u BiH su osnovani dosta kasnije (Univerzitet u Banjoj Luci 26 godina poslije Univerziteta u Sarajevu), te su dosta manji i manje složeni od Univerziteta u Sarajevu. Na kraju, najveća dilema koju donosi ovaj zakon je da li – ukoliko se posmatraju kao trezorski/budžetski korisnici – javni univerziteti trebaju biti u potpunosti (100%) finansirani iz budžeta ili treba osmisliti drugačiji model koji bi uključivao učešće u osnivača finansiranju i u tom omjeru učešće u upravljanju, a da se dodatno finansiranje obezbijedi iz projektnih i tržišnih aktivnosti.

Nedostatak motivacije je jedan od ključnih problema na većini visoko-obrazovnih institucija u regiji, a vidljiv je i na strani akademskog osoblja i na strani studenata. Akademsko osoblje, kao nosilac aktivnosti institucije, bi trebalo da se bavi nastavnim, istraživačkim i administrativnim aktivnostima. Prema OECD-ovim smjernicama, omjer ovih aktivnosti bi trebao da bude 40:40:20 (respektivno). Znači da bi nastavnici trebali provesti onoliko vremena u nastavi i sa studentima koliko i u pisanju i objavljivanju naučno-istraživačkih radova, a da duplo manje vremena trebaju provoditi baveći se administrativnim aktivnostima. Naravno, ovaj „ideal“ je za većinu ljudi u regiji još uvijek u konceptualnoj ravni, te su sretni ukoliko mogu da provode 50:50 vremena u nastavi/sa studentima i u administrativnim aktivnostima i ako ovo zadnje ne prevagne. Zbog toga, ali i zbog sistema i kriterija za napredovanje, akademsko osoblje često nije motivisano da se bavi visoko-kvalitetnim naučnim radom i da pruži svoj doprinos nauci.

Svjedoci smo česte pojave plagijata (diplome, doktorati, naučni radovi) koji nekima (očigledno nemotivisanim za etičan i odgovoran naučni rad) služe kao prečica za napredovanje. Na žalost, autorska prava u regiji još uvijek nisu dobro regulisana, kao ni kazne/penali za ovakvo nečasno ponašanje. Kriteriji za napredovanje, koji su po mom mišljenju drugi uzrok demotivisanosti, se u regiji često svode na kvantitet (npr. broj radova), a vrlo malo institucija vodi računa o kvalitetu (npr. reputacija izdavača i recenzenti knjige ili citiranost i ugled naučnog časopisa). Individualni napori za ostvarenje kvaliteta se skoro nikako ne vrednuju. U tom kontekstu, potrebno je obezbijediti sistemsku podršku naučno-istraživačkom radu i ulaganje u naučne projekte od značaja za državu i regiji. Nije drugačije ni sa studentima – većina studenata sa kojima se srećem ne misli da im obrazovanje/znanje i univerzitet može puno pomoći u daljem životu u BiH i u regiji. Vrijednost diplome je devalvirana iz različitih, gore navedenih, razloga.

I konačno, sretna sam što poznajem individue (ili grupe) koje postižu rezultate i prave razliku i sa strane akademskog osobolja i sa strane studenata. Na svakom univerzitetu u regiji sa kojim sa sam do sada imala priliku da sarađujem upoznala sam motivisane studentice i studente, profesorice i profesore, izvrsne pojedince. To su oni koji aktivno doprinose zajednici i regiji kroz rad sa studentima, rad na projektima i kroz naučno-istraživački rad. Kolege iz Ljubljane svakako prednjače u postizanju rezultata u odnosu na ostale institucije u regiji – a mislim da su zato zaslužne dugogodišnje strateške aktivnosti koje su rezultirale promjenom načina razmišljanja i koje su stavili univerzitet na svjetske mape. Moram reći da ih i druge institucije u regiji u tome prate. Ekonomski fakultet Univerziteta u Sarajevu na kojem radim je trenutno dvostruko međunarodno prepoznat, sa svojim AACSB i EPAS akreditacijama. Ova prepoznatljivost motivira i studente – one koji odlaze na razmjenu i one koji dolaze. Naime, uvijek je rizik otići u drugu zemlju, na nepoznatu instituciju i studirati, te u tom smislu akreditacija ili pozicija na određenoj listi (npr. poznata Šangajska lista ili Financial Times lista) predstavlja garanciju kvaliteta institucije.  

Na dugi rok se nadam da će, prije svega, broj visoko-obrazovanih građana u regiji stalno rasti. Naime, sva ekonomska istraživanja potvrđuju, da je obrazovanje jedan od ključnih faktora za ekonomski razvoj i rast svake države. Više visoko-obrazovanih ljudi znači i rast tržišta rada, poboljšanje zdravlja društva i općenito unapređenje kvaliteta života. Za 10 godina, želim da najbolje visoko-obrazovne institucije opstanu i postanu još bolje, te da se aktiviraju u fer takmičenju za projektna sredstva koja doprinose novim otkrićima i naučnim doprinosima. Također, željela bih da vidim studente iz cijelog svijeta na fakultetima regije, a naše profesore u vrhu citiranih u relevantnim oblastima. Bilo bi lijepo da su ljudi motivisani da ostanu i da privuku druge u našu regiju, te da naše zajednice budu mjesto života po mjeri čovjeka.

Maja Arslanagić-Kalajdžić

docent na Ekonomskom fakultetu Univerziteta u Sarajevu

Dodajte komentar